تبلیغات
علوم پزشكی

علوم پزشكی
سلامتی وزندگی درکار:حق اساسی هرانسان
به نقل از انجمن ارگونومی پارس

چکیده :

ارگونومی یا مهندسی فاکتورهای انسانی،علمی ترکیبی است که سعی دارد ابزارها ،دستگاه ها ،محیط کار و مشاغل را با توجه به توانایی هایی جسمی – فکری و محدودیت ها و علایق انسان ها ، طراحی نماید. این علم با هدف افزایش بهره وری ، با عنایت بر سلامتی ، ایمنی و رفاه انسان در محیط ،شکل گرفته است.(9 )

ارگونومی ضمن بررسی و ارزیابی خواستهای تکنولوژی ، توانایی های نیروی انسانی را نیز بررسی و ارزیابی می کند و در نتیجه رابطه متناسب و معقولی بین این دو برقرار می سازد ، به نحوی که خواسته معقول انسان تامین گردد.(31:7)

در این راستا ، سازمان بین المللی کار، واژه ی ارگونومی را به معنای متناسب بودن کار و شغل برای انسان تعریف کرده است. (  9 )

در این پژوهش علاوه بر بررسی علم ارگونومی ، به کاربرد آن و تاثیر نور در کتابخانه نیز پرداخته می شود.

کلید واژه ها : تعریف ارگونومی ، کاربرد ارگونومی ، اهمیت نور در کتابخانه  از دیدگاه ارگونومیکی

مقدمه :

به جرات می توان گفت که امروزه یکی از ابزارهای قدرت و پیشرفت در بازار های جهانی توجه به علم ارگونومی است. علمی که در همه ی شرکت ها و کارخانجات قابل بحث و بررسی است.

( 11:4)

ارگونومی از دو واژه یونانی ergon به معنای کار و nomos به معنای حقوق طبیعی و قانونی گرفته شده است و علمی است که بر تطبیق نیازهای انسان با محیط کار و زندگی تاکید می ورزد و ابزار کار و محیط کار را مساعد شرایط فیزیکی انسان سازگار می نماید.ارگونومی دانشی را در اختیار انسان قرار می دهد که دامنه آن بسیار گسترده است و طیف وسیعی از دانش های دیگری همچون : آناتومی، فیزیولوژی و روان شناسی  را در بر می گیرد. اگر شرایط محیط کار مطلوب نباشد و اصول ارگونومی در آن در نظر گرفته نشود انسان دچار آسیب های ناشی از فشار مداوم کار میشود.

ارگونومی را می توان دانش بین رشته ای با شناخت علمی از استعداد ها و قابلیت ها ی انسان در ارتباط با محیط معرفی کرد که از جمله وظایف مهم آن تشخیص میزان و حدود توان و قابلیت های جسمی و فکری انسان ها ، برقرای شرایط بهینه برای انجام هرگونه فعالیت و تعیین مرزهایی است که تخطی از آن اثرات زیان باری از قبیل خستگی مزمن ، فرسودگی زود رس، کاهش انگیزش، بیماری و حادثه ناشی از کار را به بار می آورد. به کارگیری و رعایت اصول ارگونومی بنا بر وظایف و حیطه کاربردی آن می تواند از هدر رفتن توان و انرژی منابع انسانی جلوگیری و بهره وری و کیفیت را در بسیاری از زمینه ها ، بهبود و ارتقا بخشد.( 2: مقدمه)

تاریخچه:

ارگونومی دانش با ارزش جدیدی است که بعد از جنگ جهانی دوم متولد شد، به سرعت مراحل رشد و تکوین خود را پیمود و به آن نام های « مهندسی انسانی» « مهندسی عوامل یا فاکتور های انسانی » و « دانش هماهنگ سازی میان انسان ، ماشین و محیط » وهمچنین « فیزیو لوژی کار » داده شد. در سال 1994 محققان رشته های مختلف علوم آناتومی ، فیزیولوژی ، روانشناسی، طب صنعتی ، بهداشت صنعتی ، مهندسی مکانیک ، مهندسی صنایع ، و ... کنگره ای در شهر آکسفورد برای بررسی انسان و خصوصیات جسمی و روحی او در محیط کار تشکیل دادند که به دانش ارگونومی دیدی چند جانبه داد تا علوم مختلف را به خدمت گیرد ، لذا این علم که از آمیخته شدن رشته های مختلف و ترکیب تعدادی از علوم تخصصی و محض و کابردی پا گرفته ، علمی چند رشته ای نامیده می شود. (1:5 )

دانش ارگونومی در ایران :

ایران یکی از وارد کنندگان ابزار کار ، وسایل زندگی ، ماشین آلات و سیستم های تولیدی از کشور های پیشرفته بوده و باتوجه به اینکه ابزار، ماشین آلات و سیستم های تولیدی مذکور بر اساس نیاز های همان جوامع و منطبق با ویژگی های خاص همان مردم ساخته شده اند ، در ساخت بعضی از این ابزار و ماشین آلات نیاز های استفاده کننده ایرانی وشرایط ویژه کشور ایران در نظر گرفته نشده است.انسان ها از نظر خصوصیات فیزیکی ، روحی، اجتماعی و برخورداری از آگاهی های صنعتی در کشور های مختلف با یکدیگر متفاوتند و هر ملت خصوصیات ویژه ای دارد که بدون تردید آن را از ملل و جوامع دیگر متمایز می سازد .

بنابراین مهمترین عامل در برنامه های رشد و توسعه صنعتی در نظر گرفتن عوامل انسانی جامعه مصرف کننده کالا بوده  و ضروری است با شناخت این خصوصیات و به ویژه توجه به شاخص های انسانی (آنتروپومتری)به طراحی و تولید وسایل ،ابزار و ماشین آلات اقدام شود. پس لازم است در کشور ما هم قبل از برنامه ریزی های رشد و توسعه اقتصادی ، خصوصیات مصرف کنندگان جامعه ایران به خوبی شناخته و توانائیهای جسمی ، روحی وروانی و مشخصات فیزیکی و فرهنگی آنها درک شود.

متاسفانه در کشور ما دانش ارگونومی آنطور که باید و شاید معرفی نشده و مورد استفاده قرار نگرفته است . از این رو ماشین آلات ، ابزار ، و وسایل ومحیط های کار در سازمان های صنعتی و کشاورزی و خدماتی با جسم و روان کارکنان تطابق نداشته و این امر زیان های جدی به کار وارد می نماید و باعث خستگی ،تنش، حوادث و غیبت های زیاد در محیط های کاری می گردد.  (1:5 )

هدف ارگونومی :

هدف اصلی در ارگونومی سلامت و ایمنی کلیه افراد در محیط های کاری می باشد و در حقیقت ارگونومی علمی است که هدف آن هماهنگ سازی ، سازگار نمودن و تطبیق دادن تولیدات با محیط کار و با افرادی که در محیط کار با وسایل و تجهیزات کار می کنند می باشد.)5:5)

مزایای ارگونومی :

مزایایی که ارگونومی برای کارفرمایان دارد عبارتند از:

1- حوادث به حداقل می رسد

2- تولیدات بیشتر می شود

3- کیفیت محصولات بالاتر می رود

4- هزینه های بهداشتی وپزشکی کاهش می یابند

5- باعث استفاده مفید از پرسنل می شود

6- بازدهی کارگاهها بالا می رود

مزایایی که ارگونومی برای کارگران دارد عبارتند از:

1- انگیزه کار کردن بهبود می یابد

2- مشکلات استرس در محیط های کاری کم می شود

3- صدمات و حوادث در کارگاهها کاهش می یابد

4- راحتی و آسایش افراد بالا می رود

5- ایمنی و بهداشت کارگران افزایش می یابد (7:5 )

پیشینه ی پژوهش :

مطالعات انجام شده در داخل کشور :

مطالعات ارگونومیک در ایران سابقه چندانی ندارد و یک علم جدید محسوب می شود. بیشترین فعالیت ها در این زمینه در بخش صنعت و در کارخانه ها بوده است. چند مقاله و پژوهش در زمینه ارگونومی در بخش صنایع و حمل ونقل و خطوط تولید موجود است و فقط یک مورد مشابه مربوط به ارزیابی ارگونومیک ایستگاههای کاردر واحدهای آزمایشگاهی بیمارستانی بوده که به شرح ذیل است :

حیدریان (1380) تحقیقی تحت عنوان " ارزیابی ارگونومیک ایستگاههای کار در واحدهای آزمایشگاهی بیمارستان های آموزشی دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه و ارتباط آن با بهره وری نیروی انسانی" انجام داد. (1)

مطالعات انجام شده در خارج از کشور :

Fernadz(1995) ارگونومی در محیط کار را مورد  بررسی  قرار  داده است.

Thoranton (1995) پژوهش خود را در کتابخانه دانشگاهی و بر روی کارکنان آن انجام داده است.

Chiung ,chang, chao (2001) در تحقیقی به عامل به وجود آمدن آسیب های جسمانی ناشی از کار با کامپیوتر پرداخته اند.

 Sandell, kleiner ( 2001 ) بر روی جنبه های پیشگیری و مدیریت آسیب های جسمانی ناشی از محیط کار تحقیق کرده اند. (1 )

ارگونومی در کتابخانه ها :

ارگونومی در کتابخانه ها به عنوان محیط کار ، مانند سایر مشاغل با مسائل و مشکلات مربوط به خود مواجه می باشد. کتابخانه ها با مشکلاتی مانند طراحی وسایل و تجهیزات، صدا ،دما،رطوبت و نور و روشنایی روبرو هستند در حقیقت یکی از فاکتور های محیطی مهمی که در میزان  بهره وری و کارایی مراجعه کنندگان به کتابخانه و حتی کتابداران موثر می باشد وجود نور و روشنایی مناسب با محیط کتابخانه می باشد. مسئله نور در کتابخانه اهمیت به خصوصی دارد چون کمبود نور در محیط کتابخانه، باعث خستگی اعصاب و صدمه زدن به بینایی شخص می شود بنابراین نور را باید از دیدگاه ارگونومی مورد بررسی قرار داد.

نور چیست؟

از نظر فیزیکی ، نور عبارت از امواج الکترومغناطیسی است که بین طول موج های 380تا780 میلی میکرون قرار دارد و از منبع نورانی منتشر می شود.

میزان روشنایی در بازدهی کار افراد بسیار موثر است،زیرا به تجربه ثابت شده است رابطه ای مستقیم میان میزان نور محل کار و بازدهی کار وجود دارد. به این معنی که افزایش نور تا جایی که روشنایی به اندازه کافی برای دید راحت وجود داشته باشد ، کارایی را افزایش می دهد. پس از آن ، اگر افزایش نور ادامه پیدا کند ، در دید کارکنان تاثیر نامطلوب می گذارد. نور اگر به میزان کافی تامین شده باشد ، از خستگی چشم جلوگیری کرده و مانع لطمه دیدن قوه ی بینایی می شود. نباید فراموش کرد که نوع کار و میزان نور نیز به هم مربوط اند، زیرا همچنان که می توان در زیر نور ماه به مطالعه پرداخت، امکان آن نیز وجود داردکه همان مطالعه در زیر تابش نور خورشید صورت گیرد، در صورتی که میزان نور در هر دو حالت برای مطالعه مناسب نیست . میزان لطمه ای که به قوه ی بینایی شخص در اثر مطالعه زیر نور ضعیف وارد می شود ، کم تر از لطمه ای نیست که در نتیجه ی همین مطالعه در زیر نور شدید وارد می شود. (6)

اهمیت نور و روشنایی ومحاسن نور کافی در محیط کار:

وجود نور کافی در کتابخانه از نظر کمی و کیفی باعث می شود که اولا میل و رغبت در انجام کار کتابداران و مراجعه کنندگان افزوده شود و با دقت و مراقبت بیشتری کار کنند، ثانیا مهارت و کاردانی کتابداران بهتر شده و کارها را آسان تر انجام می دهند. (6)

نور و روشنایی کافی ویکسان و یکنواخت در فضای عمومی کتابخانه محل کار و کتابداران و مطالعه کنندگان ، برای رفع کلیه ی نیاز ها و جستجوها حتی مشخص کردن عنوان و شماره راهنما ی عطف کتابها در پایین ترین ردیف قفسه ها از لوازم اساسی احساس راحتی و آسایش در کتابخانه است.(85:8)

به طور کلی نور کافی و مناسب در محیط کار دارای محاسن زیر است:

1. بهبود کیفیت کار وافزایش بازدهی ،

2. کاهش اشتباهات و افزایش دقت عمل در کارکنان ،

3. جلوگیری از احساس خستگی و حفظ سلامتی و قدرت بینایی کارکنان ،

4. کاهش تعداد حوادث و سوانح در محیط های کارگاهی،

5. بهبود روحیه ی کارکنان ، 

انعکاس و زنندگی نور:

اگر اجسام شفاف در مسیر نور قرار گیرند ، غالبا انعکاس نور از آن ها درخشندگی شدید و زنندگی خاصی دارد که چشم را آزرده و ناراحت می کند و از امکان دید خوب می کاهد . این نوع زنندگی نور را باید از طریق پخش نور از بین برد یا رنگ آمیزی اجسام و اشیا را طوری پرداخت که ار تابش و انعکاس زیاد نور جلوگیری شود. (6)

رنگ های تند و یا خیلی روشن برای چشم ها و رنگ براق به خاطر شکست و انعکاس نور مناسب نیست (20:8 )

کاغذ و یا کتاب و دفتر نباید از نوع شفاف ، باشد چون انعکاس بیش از حد اشعه های نوری از کاغذ شفاف یامیز باعث خستگی زودرس چشم می شود پس علاوه برنوع کاغذ باید میزی را انتخاب نمایید که نور را منعکس ننمایید. ( 10)

انواع نور :

به طور  کلی نور و روشنایی را می توان به دو دسته نور طبیعی و نور مصنوعی تقسیم کرد :

نور طبیعی : مهمترین وبا عظمت ترین منبع  نورانی خورشید است که قوی ترین و طبیعی ترین نورها است . نور خورشید به طور یکسان و یکنواخت در سطح بسیار وسیعی منتشر می شود که به علت همراه داشتن امواج مادون قرمز و ماورابنفش غیر قابل رویت ، از موثرترین عوامل نابود کننده ی ایجاد کننده ی بیماری های مختلف و مهمترین وسیله ی تولید گرما به شمار می رود. (6)

در مناطقی که کتابخانه می تواند از امکانات هوای آزاد و نور طبیعی بهره برد و نور طبیعی را بتوان با کنترل وارد کتابخانه کرد ،نور طبیعی مناسب خواهد بود البته ناگفته نماند که استفاده از نور طبیعی در کتابخانه های بزرگ ودارای تالار های متعدد امکان پذیرنمی باشد و در کتابخانه های کوچک مناسب می باشد.

نور مصنوعی :

در صورتی که امکان استفاده از نور طبیعی در کتابخانه وجود نداشته باشد میتوان از نور مصنوعی بهره جست.

اغلب مواقع در کتابخانه های بزرگ و حتی در کتابخانه های کوچک که امکان استفاده از نور طبیعی نیست از نور مصنوعی استفاده می شود همچنین نور مصنوعی قابل کنترل بوده و میتوان به طور مداوم از آن استفاده کرد.

برای جلوگیری از تابش مستقیم نور باید از لامپ های فلورسنت با روکشی از شیشه یا پلاستیک ، استفاده کرد. (19:8)

روش های تعبیه نور:

نور غیر مستقیم : در این روش تامین روشنایی تقریبا 90- 100 درصد نور از منابع نور ابتدا به سقف یاسطح بالایی دیوارهای محل کار تابانیده می شود و سپس از روی سطوح مزبور منعکس شده و قسمت های دیگر محل کاررا پوشش می دهد.این نوع نور پردازی دارای حداقل سایه است.

نورمستقیم : در این نوع نورپردازی تقریبا 90-100 درصد نوربه طور مستقیم به محل کار تابیده میشود و میدان کار در معرض مستقیم نور قرار دارد که باعث ایجاد سایه زیادشده وبرای چشمها مضر میباشد.

نور نیمه مستقیم : در این نوع نور پردازی معمولا مقداری از نور (60 درصد) به سمت میدان کار و حدود 20 الی 30 درصد از نور به طرف سقف وقسمت های بالایی دیوارهای محل کار توجه  می شود . (6)

در سه روش تعبیه نور ذکر شده در بالا استفاده از نور غیر مستقیم بر سایر روش ها برتری دارد چون حداقل سایه را ایجاد می کند. 

جهت تابش نور:

نور باید از سمت چپ ،بالا وبا زاویه ی تقریبی 45 درجه به کتاب و کاغذ بتابد. زیرا اگر از سمت راست بتابد ، خصوصا هنگام نگارش ، باعث ایجاد سایه دست بر روی کاغذ می شود که در دید اشکال ایجاد کرده و در نتیجه باعث خستگی چشم می شود و ثانیا اگر به طور عمود ونزدیک به زاویه 90 درجه بتابد اکثر شعاع های نوری همان زاویه منعکس شده و باعث خستگی چشم خواهد شد. (10 )

میزان روشنایی پیشنهاد شده :

در این باره تحقیقات تخصصی مستقلی انجام نگرفته  و روی مناسب ترین نور برای کتابخانه اتفاق نظر وجود ندارد، ولی اعتقاد کلی بر این است که همانقدر که نور کم مضر است نور زیاد نیز ضرر دارد. خواننده و پرسنل کتابخانه باید از کیفیت نور احساس راحتی کنند. ترکیبی از نور سفید لامپ های معمولی و مهتابی برای مطالعه مناسب است. نور در تمام محل های کتابخانه باید یکسان و یک اندزه باشد. نور مناسب روی سطح میزهای مطالعه در حدود 500 لوکس ( lux ) است.  ( 19:8 )

نتیجه گیری :

ارگونومی دانش جدیدی است که به مطالعه و بررسی شرایط و روابط بین انسان وابزارهای کار ومحیط او می پردازد. ( 76:3)

در این راستا کتابخانه ها نیز به عنوان یک محیط کار از این قاعده مستثنی نیستند و باید تاثیر عوامل موجود در محیط را در  بهره وری هر چه بهتر خوانندگان و حتی کتابداران بررسی کرد  یکی از این عوامل که در این پژوهش صورت گرفت تاثیر نور در میزان بهره وری  خوانندگان وحتی روند کار کتابداران بود. در این پژوهش به این نتیجه رسیدیم که نور در کتابخانه باید به صورت یکسان و یکنواخت در محیط پخش شود و تعبیه نور غیر مستقیم به دلیل حداقل ایجاد سایه مناسب خواهد بود  در ضمن نور مهتابی به تنهایی برای روشنایی در کتابخانه مناسب نیست چون دارای نوسان می باشد و باید ترکیبی از نور سفید لامپ های معمولی و مهتابی باشد و همچنین نور مصنوعی به دلیل اینکه قابل کنترل میباشد بر نور طبیعی برتری دارد. نتیجه دیگری که حاصل شد این است که  نور مناسب روی سطح میزهای مطالعه در حدود 500 لوکس ( lux ) است.

منابع :

1. اعلم الهدایی ، مریم . " بررسی ارگونومیکی محیط کار و آسیب های جسمانی ناشی از کار با رایانه در کتابداران " . پایان نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی ، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی  پزشکی ، دانشگاه علوم پزشکی ایران ، 1381.

2. بریجر، آر.اس. مقدمه ای بر ارگونومی. ترجمه ی مجید معتمد زاده، علی بهروزی، یحیی رسول زاده. تهران : موسسه کار وتامین اجتماعی ، 1382.

3. بلوریان تهرانی ، محمد. " ارگونومی مفهوم جدید در مدیریت ". زمینه. 30.دی 1372: 76

4. حافظی ، محسن. " ارگونومی به مانند یک پازل ". روش. 74 : 11 .

5. حبیبی،احسان الله ؛ گوناگونی ، حجت الله . مدیریت کاربرد ارگونومی و بهره وری. اصفهان : مانی ، 1380 . 

6. شاهین ، آرش . " بررسی اهمیت روشنایی در صنعت از دیدگاه ارگونومی " . صنعت وایمنی . 65 : 1-5 .

7. شهنواز ، هوشنگ . گزارش همایش برگزار شده توسط موسسه کار و تامین اجتماعی " شناخت کاربرد ارگونومی  ".]تهران[ : 19: 31

8. عازم ،پرویز. ساختمان وتجهیزات کتابخانه :مدیریت و برنامه ریزی .تهران : نشر کتابدار ،1386 .

9.InternationlCivilOrganization"Conventionon international

         Civil aviation ". 2007[on    line]. Available: http: // www.

         Mgtsolution.com/olib/390550245.aspx.[8 April.2007]

10. InternationlCivilOrganization"Conventionon international

          Civil aviation ". 2007[on    line]. Available: http: // www.

Tebyan.net/index.aspx?pid=682.[11sep.2007] 



ادامه مطلب

نوشته شده در تاریخ شنبه 24 اردیبهشت 1390 توسط Reza Nikbazm
درباره وبلاگ


mostafamirzaei28@yahoo.com
Blog Skin