علوم پزشكی
سلامتی وزندگی درکار:حق اساسی هرانسان



تصویر
سرب عنصری سنگین، سمی و چكش‌خوار است به رنگ خاكستری كدر كه در جدول تناوبی عناصر با نشان Pb و عدد اتمی 82 نمایان می‌شود. هنگامی كه تازه تراشیده شده سفید مایل به آبی است اما در معرض هوا به رنگ خاكستری تیره تبدیل می‌شود. سرب سنگین‌ترین عنصر پایدار است.

برخی خواص سرب

خاصیت هدایت الكتریكی سرب پایین است و این فلز به‌شدت در برابر پوسیدگی مقاومت می‌كند و به همین علت از آن برای نگهداری مایعات فرسایشگر (مثل اسید سولفوریك) استفاده می‌شود. همچنین با افزودن مقادیر خیلی كم آنتیموان یا فلزات دیگر به سرب می‌توان آن را سخت كرد. این فلز (در حالت عنصری) پس از آهن، آلومینیوم، مس و روی بیشترین كاربرد را دارد، سرب پس از آهن دومین فلزی است كه به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته و احتمالا قدیمی‌ترین سم شیمیایی شناخته شده است.

كاربردهای اولیه سرب

استفاده در سازه‌های ساختمانی، رنگدانه‌های مورد استفاده در لعاب سرامیك، لوله‌های انتقال آب، در واسیل تزیینی كاخ‌ها، سقف‌ها و پنجره‌های ساختمان‌های قدیمی، ساچمه و گلوله.

موارد استفاده معمولی سرب

در باتری‌های اسید سرب، در اجزای الكترونیكی، روكش كابل، مهمات، در شیشه‌های CTR، سرامیك، شیشه‌های سرب‌دار، تجهیزات و چاشنی‌های انفجاری در آتشباری معادن، آلیاژها، پیوتر، اتصالات و مواد پركننده دندان، در بام‌ها به‌عنوان درزگیر برای محافظت اتصالات در برابر باران، در گازوئیل (بنزین) به‌عنوان تترا اتیل و تترا متیل سرب برای كاهش صدای موتور (فروش بنزین سرب‌دار در آمریكا از سال 1986 و در اتحادیه اروپا از سال 1999 ممنوع شد). سرب، به علت فراوانی (هنوز هم این‌گونه است)، تهیه آسان، كار كردن آسان با آن، انعطاف‌پذیری و چكش‌خواری بالا و پالایش راحت، حداقل از 7 هزار سال پیش مورد استفاده بشر است.

در اواسط دهه 80 تغییر مهمی در الگوهای پایان استفاده از سرب به‌وجود آمده بود. بیشتر این تغییر ناشی از پیروی مصرف‌كنندگان سرب آمریكا از قوانین زیست‌محیطی بود كه به طرز قابل ملاحظه‌ای از سرب را در بسیاری از محصولات از جمله گازوئیل، رنگ، اتصالات و سیستم‌های آبی كاهش داده یا حتی حذف كرد و تنها باتری خودرو از این قافله مستثنا ماند. استفاده از سرب در لوله‌های سربی (اگرچه استفاده از اتصالات سربی در لوله‌های آب آشامیدنی در دهه 90 در آمریكا قانونی شد، امروزه كاربرد آنچنانی ندارند)، استفاده از سرب در رنگ‌ها از سال 1978 در آمریكا و به‌تدریج از دهه 60 تا دهه 80 در انگلستان ممنوع شد اگرچه 50 درصد وزنی رنگ سطوح قدیمی می‌توانست از سرب باشد.

سرب محلی در طبیعت یافت می‌شود اما كمیاب است. امروزه معمولا سرب در كانی‌هایی همراه با روی، نقره و مس یافت می‌شود و به همراه این مواد جدا می‌شود.

ماده معدنی اصلی سرب، گالن (PbS) است كه حاوی 6/87 درصد سرب است. سایر كانی‌های مختلف و معمول آن سروسیت (PbCO3) و انگلسیت (PbSO4) هستند، اما بیش از نیمی از سربی كه امروزه مورد استفاده قرار می‌گیرد، بازیافتی است.

در اطراف معادن سرب، آلودگی‌ شدید دیده می‌شود كه در طول فرآیندهای اكتشاف، استخراج، حمل‌ونقل و فرآوری به‌وجود می‌آید.

در مرحله اكتشاف پس از مطالعات زمین‌شناسی، ژئوفیزیكی و ژئوشیمیایی برای نمونه‌برداری و ارزیابی ذخیره، چال‌های اكتشافی حفر می‌شود. پس از اینكه كانسار اقتصادی شناخته شد، سنگ معدن به‌وسیله مته یا انفجار جدا شده سپس آن را خرد كرده و روی زمین قرار می‌دهند. قطعات سنگ بار دامپ تراك شده و به كارخانه فرآوری انتقال داده می‌شوند. بعد از آن سنگ معدن تحت تاثیر فرآیندی قرار می‌گیرد كه در قرن نوزدهم در Broken Hill استرالیا به‌وجود آمد. یك فرآیند شناورسازی، سرب و دیگر مواد معدنی را از پس‌مانده‌های سنگ جدا می‌كند تا با عبور سنگ معدن، آب و مواد شیمیایی خاص از تعدادی مخزن كه درون آنها دوغاب همیشه مخلوط می‌شود، عصاره‌ای به‌وجود آید. درون این مخزن‌ها هوا جریان یافته و سولفید سرب به حباب‌ها می‌چسبد و به‌صورت كف بالا آمده كه می‌توان آن را جدا كرد. این كف (كه تقریبا دارای 50 درصد سرب است) خشك شده سپس قبل از پالایش به منظور متولی سرب 97 درصد سنتر می‌شوند. بعد از آن سرب را طی مراحل مختلف سرد كرده تا ناخالصی‌های (ریم) سبك‌تر بالا آمده و آنها را جدا می‌كنند. سرب مذاب با گداختن بیشتر به‌وسیله عبور هوا از روی آن و تشكیل لایه‌ای از تفاله فلز كه حاوی تمام ناخالصی‌های باقی مانده است تصفیه شده و سرب خالص 9/99 درصد به‌دست می‌آید.

سرب در محیط‌زیست

سرب از نظر انتشار گسترده‌ترین عنصر سنگین و سمی در محیط‌زیست است كه به‌ویژه از زمان مصرف آن در بنزین از پراكنش بسیار وسیعی در سطح جهان برخوردار است به‌طوری كه از یخ‌های قطبی تا رسوبات اعماق دریاها اثرات آن را می‌توان یافت.

تركیبات غیرحلال سرب در سطح زمین جذب رسوبات می‌شوند، گیاهان آبزی نیز سرب را انباشته می‌كنند، اكسیداسیون بیوشیمیایی مواد آلی در غلظت‌های بالای 1/0 میلی‌گرم در لیتر متوقف می‌شود. آب‌های زیرزمینی نیز تحت اثرات تركیبات محلول سرب (نیترات و كلرید سرب) قرار می‌گیرند.

آب‌های آشامیدنی كه از لوله‌های سربی عبور می‌كنند، ممكن است حاوی غلظت‌های بالایی از سرب باشند. در جداره‌های داخلی لوله‌های سربی با آب‌های كربناته، رسوب كربنات شكل می‌گیرد.

مقادیر عظیمی از سرب توسط فرآیند سوخت وارد جو می‌شود. تفاوت عمده‌ای از نظر غلظت بین نواحی شهری و روستایی وجود دارد. تركیبات سرب ممكن است تا مسافت قابل‌توجهی منتقل شوند كه بستگی به سرعت و جهت باد و میزان بارش و رطوبت دارد.

قسمت اعظم سرب موجود در اتمسفر مستقیما رسوب می‌كند یا توسط نزولات خارج می‌شود. سرب به ذرات گرد و غبار چسبیده و بر روی پوشش‌های گیاهی و خاك‌ها می‌نشیند. جذب سرب از طریق تغذیه بیشتر از آشامیدن است. سرب در مناطق آلوده شهری یك مشكل عمده است و تقریبا 30 تا 50 درصد از سرب تنفسی در ریه باقی می‌ماند. مشاغلی كه افراد در آنها با سرب سروكار دارند عبارتند از معدنكاری، كابل‌سازی، باتری‌سازی، مونتاژ خودرو، شیشه‌سازی، سفالگری و تعمیركاری خودرو.

مسمومیت ناشی از سرب

مواجهه انسان‌ها با سرب از زمان انقلاب صنعتی رو به افزایش بوده است و در قرن اخیر به‌خاطر استفاده از سوخت‌های حاوی سرب شدت گرفته است، به‌طوری كه مقدار سرب موجود در بدن انسان‌های امروزی 500 تا 1000 برابر انسان‌های قبل از دوران صنعتی شدن است.

سرب از راه‌های مختلف وارد بدن می‌شود. روزانه به‌طور متوسط 8 میكروگرم سرب به‌وسیله استنشاق هوا و 20 میكروگرم توسط غذا وارد بدن می‌شود و افراد معتاد به سیگار نیز حدود 20 تا 30 میكروگرم سرب از طریق مصرف دخانیات دریافت می‌كنند.

حدود 7 درصد از سربی كه توسط مواد غذایی وارد بدن می‌شود از طریق گوشت است.

در شرایطی كه سطح خونی سرب بالاتر از 1mcg/L گزارش شود، احتمال مسمومیت با سرب مطرح می‌شود. مسمومیت زمانی ایجاد می‌شود كه میزان سرب در خون بین 6/0 تا یك میلی‌گرم در لیتر باشد.

غلظت مجاز اعلام شده از سوی سازمان بهداشت جهانی برای آلاینده سرب 1-5/0 میكروگرم بر مترمكعب است.

علائم مسمومیت حاد با سرب

بی‌اشتهایی، تهوع و استفراغ شیری رنگ، بی‌حالی، سوزش دهان، دل‌درد، مدفوع خونی یا سیاه، ایجاد خط آبی روی لثه، تشنج.

اما مسمومیت با سرب غالبا به صورت مزمن ایجاد می‌شود و تغییرات بیشتر در استخوان و مغز استخوان به‌وجود می‌آید كه موجب اختلال در ساخت گویچه‌های قرمز خون و كم‌خونی می‌شود.

از علائم دیگر، اختلالات نوروتوكسیك (Neurotoxic) است كه اغلب به‌صورت فلج تظاهر می‌كند و سرانجام عوارض كلیوی هم ایجاد می‌شود.

مسمومیت با سرب در كودكان

كودكان اغلب در معرض سرب به شكل غبار ریخته شده از سقف‌ها، لبه پنجره‌ها، رنگ و گردوخاك هستند.

كودكان سرب را آسان‌تر از بزرگسالان جذب می‌كنند. حتی مسمومیت با مقادیر اندك سرب می‌تواند به اختلالات شدید رشدی در كودك منجر شود.

در برخی از موارد دیده شده كه مقدار سرب به كار رفته در ساخت اسباب‌بازی‌ها صدها برابر بیشتر از مقدار شناخته شده مجاز از سوی استانداردهای بین‌المللی است كه در میان انواع اسباب‌بازی‌هایی نظیر لگوها و پازل‌ها دیده شده است.

خطرات ناشی از این امر بیشتر متوجه كودكان كوچكتر است، چرا كه در این سن كودك هر آنچه كه دوست داشته باشد (به‌ویژه اسباب‌بازی) را در دهان خود می‌گذارد.

علائم مسمومیت مزمن با سرب در كودكان

كاهش وزن، ضعف، كم‌خونی، سردرد، خوابیدن بیش از حد، درد یا چنگ زدن شكم، اختلال در مهارت‌های حركتی و تعادل تحریك‌پذیری و ضعف دید.

همچنین در كودكان تغییرات در رفتار و برخورد اجتماعی نیز می‌تواند از علائم اولیه مسمومیت به‌شمار رود. عوارض مربوط به جنین خصوصا در زمان رشد و توسعه سیستم عصبی جنین بسیار با اهمیت است.

طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، خون 40 درصد از كودكان جهان حاوی سرب بیش از حد است و 97 درصد این كودكان در مناطق و كشورهای در حال توسعه زندگی می‌كنند.

غذاهای سرشار از كلسیم، آهن، فسفر و روی می‌تواند میزان جذب سرب را در بدن كودكان كاهش دهد. از جمله این غذاها می‌توان به مصرف شیر 2 تا 3 لیوان در هر روز، مخلوط عسل و ارده و گردو اشاره كرد.

علائم مسمومیت با سرب در بزرگسالان

علائم گوارشی، كولیك، افتادگی مچ دست، افزایش فشار خون و نقرس.

اثرات داخلی سرب بر بدن

اثر بر سیستم اعصاب مركزی، اثر بر سیستم عروقی و همودینامیك، اثرات گوارشی، اثرات كلیوی، اثرات تولیدمثلی، جانشین شدن سرب به جای كلسیم در سر استخوان‌ها، ایجاد تغییراتی در نفوذپذیری مویرگ‌ها و در نتیجه افزایش فشار خون.

طبق نظریات پزشكی اگر بدن دارای كلسیم و آهن لازم نباشد، به جای آن سرب جذب می‌كند و یك رژیم غذایی فاقد پروتئین، ویتامین C و روی نیز موجب افزایش میزان جذب سرب می‌شود.

بیماری‌های كاركنان معادن سرب

بیماری آنسفالیت سمی (التهاب بافت مغز): این نوع بیماری در كاركنان كارخانه‌های فرآوری سرب و در كاركنان ریخته‌گری‌ها دیده می‌شود.

بیماری مزوتلیوما (سرطان پرده پوشاننده ریه): علت این بیماری لباس‌های آلوده كارگران معدنی در معادن سرب است.

همچنین در كارگران معادن سرب نارسایی كلیه و صدمه دیدن عملكرد دستگاه تولیدمثل دیده می‌شود.

در معادن سرب و روی ایران تنها محافظ كارگران در برابر آلودگی بسیار زیاد محیط، ماسك‌های معمولی است كه تا چندین روز هم تعویض نمی‌شوند. البته تنها بعضی از كارگران از این امكان برخوردارند.

جلوگیری از انتشار سرب در محیط‌زیست

تاثیر بازیافت باتری

باتری‌ها حاوی فلزات سنگینی مانند جیوه، سرب، روی، كادمیوم و نیكل هستند. زمانی كه باتری‌ها به‌صورت نامناسب دفع یا سوزانده شوند ممكن است در هوا آزاد شده یا در خاكستر تغلیظ شوند. تقریبا هر ساله 99 میلیون باتری تر (اسید ـ سرب) برای اتومبیل‌ها ساخته می‌شود كه بازیافت آنها می‌تواند تاثیرات مطلوبی بر جلوگیری از انتشار سرب در محیط داشته باشد.

استفاده از بنزین بدون سرب

امروزه با جایگزین شدن موتورهای انژكتوری، استفاده از بنزین بدون سرب معمول شده است. البته مكمل‌های دیگری جایگزین سرب شده كه بی‌ضرر بودنشان اثبات نشده است.

نقش قارچ‌ها در اصلاح اراضی آلوده به سرب در فرآیند گیاه به‌سازی

هنگامی كه قارچ در زمین زراعی وجود داشته باشد، در برابر گیاه كاشته شده نقش یك واسطه را برای جذب سرب بازی خواهد كرد. قارچ آسپرژیلوس نیجر می‌تواند به میزان بیشتری نسبت به دیگر قارچ‌ها سرب را از محیط جذب كند.

قارچ‌ها توانایی جذب عناصر سنگین را دارند بدون اینكه خود خسارتی ببینند.

منبع : Imidro



ادامه مطلب

نوشته شده در تاریخ دوشنبه 9 آذر 1388 توسط mostafa mirzaei
درباره وبلاگ


mostafamirzaei28@yahoo.com
Blog Skin